Vijf jaar Frank, de erfenis van De Boer

Frank de Boer’s eerste baan als hoofdcoach is na ruim vijf jaar ten einde gekomen. In een wespennest als Ajax werd de onervaren coach snel wijzer. Hij overleefde de fluwelen revolutie – als baken van rust in de tumult rondom alle bijzaken bij de club. De Boer vocht zijn strijd uit met eigen spelers, concurrenten uit de competitie en kwam vaak als winnaar uit de bus. Toch zijn er ook kanttekeningen te plaatsen bij zijn succesvolle periode in Amsterdam.

debutanten

Wij blikken terug op 5,5 jaar De Boer bij Ajax. De hele analyse kan je lezen in blendle of door hieronder in te loggen:

[blendlebutton]

Standbeeld

Vier kampioenschalen en duidelijkheid over de te varen koers. Wie naar de resultaten kijkt, kan stellen dat De Boer voor zijn werk in Amsterdam een standbeeld verdient. Hij heeft Ajax na jaren vol tegenslag teruggebracht aan de nationale top met een heldere visie, gestoeld op het defensieve zekerheid. Maar er was ook spektakel; de manier waarop Ajax in een kolkende Arena in 2011 de titel binnenhaalde tegen directe concurrent FC Twente zal nooit vergeten worden. De Boer laat bovendien een jonge, talentvolle selectie achter waar Ajax nog jaren mee vooruit kan, vol met jongens die hij de kans gaf. En net als Rinus Michels en Louis van Gaal heeft De Boer de club in onrustige tijden zijn trots en gezicht teruggegeven.

+ Historisch goede resultaten

Laten we eerste eens stilstaan bij wat bijna zes jaar de Boer heeft opgeleverd. Toen hij het roer overnam, was de club al zeven jaar geen kampioen meer geworden. De Boer was de eerste in lange tijd die het talent van de club kon omzetten in vier kampioenschappen op rij. Een historie prestatie. Wat de prestatie van De Boer extra knap maakte, was dat ieder jaar zijn beste spelers vertrokken. Vrijwel moeiteloos paste hij het team aan, of zette hij in op jonge spelers om het gat te dichten. Dit allemaal terwijl het op bestuurlijk vlak voortdurend onrustig was. De Boer kon zijn elftal hier iedere keer voor afsluiten. Eigenlijk verliepen alle kampioenschappen volgens hetzelfde recept: Ajax raakte door een dip in de wintermaanden achterop, maar stond na een knappe eindsprint toch met de schaal in handen.

Naamloos

Ook dit seizoen leek De Boer dit kunstje weer te gaan flikken. Het was zowel cijfermatig als qua spel het beste jaar van Ajax sinds De Boer het roer overnam. De 82 punten die de Amsterdammers haalden, zijn een persoonlijk record voor de succescoach. Zoals dat ook geldt voor het minimale aantal van 21 tegentreffers. Toch bleef de beloning in de vorm van een titel uit. Eigenlijk neemt De Boer afscheid op zijn hoogtepunt, maar zo zal hij dat vanwege de deceptie in de beoogde kampioenswedstrijd tegen De Graafschap niet ervaren.

+ Helder en betrouwbaar

Naar buiten toe presenteerde De Boer zich als een rechtlijnige en open trainer. Hij draaide nimmer om de hete brei heen, was wanneer mogelijk transparant en dat leverde hem veel waardering op. In zijn spelers wilde De Boer een reflectie van zichzelf zien. Voetballers die uit een intrinsieke wil om te winnen in zichzelf investeerden. Hoewel hij zich op dat vlak probeerde te verbeteren, werd De Boer nooit een people-manager. Met excentrieke individualisten als Mounir El Hamdaoui, Nicolas Lodeiro en Ricardo Kishna boterde het geen moment.

Individualisten pasten sowieso niet in de visie die De Boer implementeerde bij Ajax. Onder zijn voorganger Martin Jol was het team nog afhankelijk van de grillen van Luis Suárez en Mounir El Hamdaoui, maar De Boer koos vanaf dag één voor positiespel als basis. Een glasheldere visie en een radicaal andere benadering. De Boer zette niet de kwaliteiten van een paar individuen, maar de teambenadering voorop. Ajax moest als team de bal hebben en door middel van zorgvuldig opgebouwde aanvallen tot kansen komen. De teamgedachte is ook belangrijk om wedstrijden te kunnen controleren, geen kansen weg te geven en zo resultaten te boeken. Afgelopen seizoen veranderde het spelplan enigszins, maar aan de basis werd nooit getornd.

De kern van het succes van De Boer was defensief balbezit: de bal laten circuleren met als primaire doel het voorkomen van tegendoelpunten. Met middenvelder Siem de Jong in de spits en spelmaker Lasse Schöne – of eerder Ismaïl Aissati – op de vleugel verkoos De Boer controle boven aanvallend gevaar. De Boer liet de bal steevast van links naar rechts rondgaan in zijn defensie, totdat ruimte ontstond om risicoloos het middenveld in te spelen. Pas als Ajax rond het strafschopgebied van de tegenstander belandde, deed De Boer een beroep op de creativiteit van zijn elftal. Hij had dan namelijk voldoende spelers achter de bal om bij balverlies direct weer druk te kunnen zetten en het balbezit terug te winnen. Dat is wat De Boer altijd bedoelde met betrouwbaarheid: zijn spelers mochten alleen risico nemen in de buurt van het doel. Het eerste elftal koos duidelijk voor defensieve stabiliteit ten koste van creativiteit en aanvalskracht. Het was in principe de Ajax-filosofie geïnterpreteerd als resultaatvoetbal.

Uit balbezit introduceerde Frank de Boer een manier van pressen, die hij zelf ‘het treintje’ noemt. Zowel met de punt naar voren als met de punt naar achteren is Ajax in staat de opbouw van de tegenstander te ontregelen. Als de tegenstander begint met opbouwen, heeft Ajax achterin een spare man. (Dit verklaart waarom tegen De Graafschap, Roda JC Kerkrade en FC Utrecht vaak 3-4-3 gespeeld werd, wat De Boer overigens naliet in het fatale duel met De Graafschap) Op dat moment heeft de opponent achterin dus ook een vrije man, meestal een centrale verdediger. Als het niet lukt om die alleen met de spits op te jagen, dan schuift een van de middenvelders door. Zo kan voor de tegenstander een vrije man ontstaan in het midden, maar De Boer voorkomt dat door mensen door te schuiven. Dit is ‘het treintje’. Ajax verdedigt in deze situatie dus in principe man tegen man. Dankzij de snelheid van vleugelverdedigers als Kenny Tete en Mitchell Dijks levert deze strategie nauwelijks tegendoelpunten op.

De speelwijze van De Boer heeft Ajax in de afgelopen vijf jaar geen windeieren gelegd. Sinds De Boer in december 2010 werd aangesteld hebben de Amsterdammers met afstand het minste aantal tegendoelpunten in de Eredivisie gekregen. Afgelopen seizoen heeft Ajax opnieuw de minste goals geïncasseerd in Nederland. Het tastbare resultaat van het controlerende positiespel. De sterke verdediging is de solide basis waarop Ajax tussen 2011 en 2014 vier keer op rij landskampioen kon worden.

+ Eigen jeugd inpassen

Toen Frank de Boer uit tegen AC Milan (0-2) het stokje overnam van Martin Jol, was zijn belangrijkste wijziging het introduceren van Christian Eriksen. De huidige sterspeler van Tottenham Hotspur mocht onder Jol vooral opdraven in onbelangrijke wedstrijden. De Boer toonde direct vertrouwen in zijn oogappel, die al snel uitgroeide tot een onomstreden basiskracht.

debutanten

 

Het is een verdienste van De Boer dat hij nooit geaarzeld heeft om spelers uit de eigen opleiding een kans te geven. Liefst 22 talenten uit de eigen kweek maakten hun eerste Eredivisie-minuten onder De Boer. Samen kwamen zij tot 805 competitiewedstrijden voor Ajax. De Boer-debutanten Ricardo van Rhijn, Davy Klaassen, Joël Veltman, Viktor Fischer, Jairo Riedewald, Anwar El Ghazi, Riechedly Bazoer, Kenny Tete, Vaclav Cerny en Donny van de Beek vertegenwoordigen nog steeds een grote sportieve en financiële waarde. Het lijkt een vanzelfsprekendheid dat deze jongens – goede voetballers – nu zijn doorgebroken, maar de vraag is hoe het hen zou zijn verlopen als ze jarenlang een dure aankoop voor zich hadden moeten dulden, zoals bij veel andere clubs gebruikelijk is.

Als De Boer écht in een jonge speler geloofde, dan kon die rekenen op een bijna oneindig vertrouwen. Daley Blind was daarvan waarschijnlijk het bekendste voorbeeld. Het Ajax-publiek was het vertrouwen in Blind totaal verloren, maar De Boer nam hem altijd in bescherming. Blind werd uiteindelijk een dragende speler die voor miljoenen verkocht werd aan Manchester United.

De Boer is niet de enige die credits verdient voor de doorgebroken jeugd, maar hij is wél de man geweest die zijn nek heeft uitgestoken. Wanneer resultaat uitblijft bij een jonge ploeg, dan is het namelijk altijd de trainer die de schuld krijgt en nooit het hoofd van de opleiding. De Boer heeft de talenten op jeugdcomplex De Toekomst altijd nadrukkelijk gevolgd en heeft de deur naar het eerste elftal wagenwijd open gezet. Daar kan Ajax nog jaren na zijn vertrek plezier van gaan hebben.

Kanttekeningen

Wie het tijdperk Frank de Boer bij Ajax wil beoordelen, moet zich ook afvragen of hij het potentieel van de club optimaal heeft benut. Je kunt namelijk stellen dat De Boer juist verzuimd heeft om van Ajax het FC Basel van Nederland te maken. In competities in de periferie van het Europese voetbal heeft de afgelopen tien jaar een survival of the fittest plaatsgevonden. De Champions League-miljoenen zijn goed voor een dusdanig groot gedeelte van de omzet dat veel topclubs bewust gegokt hebben op een kampioenschap. Gaat dat fout, dan volgt een bezuinigingsoperatie en kan de kampioen, die wél deelneemt aan het lucratieve miljoenenbal, verder afstand nemen. Zo is Basel alleenheerser geworden in Zwitserland, Celtic in Schotland, Red Bull Salzburg in Oostenrijk en Olympiakos Piraeus in Griekenland. Juventus is ondertussen de concurrentie aan het lossen in de Serie A, terwijl Bayern München voor het eerst in de historie vier keer op rij kampioen is geworden.

Dat Ajax deze stap onder De Boer niet heeft kunnen maken, is een van de kanttekeningen die gezet kan worden bij zijn periode als hoofdcoach.

– De Boer profiteerde van gebrekkige concurrentie

Ajax heeft in het tijdperk-De Boer de kans gehad om in Nederland een dergelijke dominante positie te bereiken. Toon Gerbrands, algemeen directeur bij concurrent PSV, sprak zelfs openlijk zijn angst uit voor een dergelijk scenario. Heel vreemd is het niet, want in de periode dat De Boer hoofdcoach was bij Ajax kwamen PSV, Feyenoord, FC Twente en AZ financieel aan de grond te zitten. Bij Feyenoord, AZ en Twente leidde dat tot financieel snoeiwerk, waardoor meestrijden om de titel niet langer een optie was. PSV kon dankzij steun van de gemeente Eindhoven competitief blijven, maar ook in het Philips Stadion werd gesneden in de salarissen.

salaris

In het licht van de falende concurrentie bezien, zijn de vier landstitels van De Boer misschien minder uitzonderlijk dan ze op het eerste oog lijken. Sinds 2000 eindigt een kampioen in Nederland gemiddeld met 79,5 punten. De Boer triomfeerde met respectievelijk 73, 76, 76 en 71 punten. Aan de andere kant – rivalen die er niet zijn, kan je ook niet voor blijven. Toch is De Boer een antwoord schuldig gebleven toen PSV in de afgelopen twee seizoenen de lat hoger legde. Het vers afgelopen seizoen was cijfermatig het beste onder De Boer, maar dat bleek plots niet meer genoeg voor een kampioenschap. Dat toont de relativiteit van succes in de voetbalwereld. Prestaties die feitelijk gezien vergelijkbaar zijn, worden anders beoordeeld als een rivaal nog beter is en prijzen uitblijven. Zo heeft De Boer nooit de cijfers (85 punten, 105 goals voor, 20 tegen) van zijn voorganger Martin Jol kunnen evenaren, maar aangezien FC Twente in 2008/09 een wonderseizoen beleefde, is de Hagenaar met pek en veren De Arena uitgejaagd.

De vier succesjaren van De Boer zijn nuchter beschouwd nauwelijks bijzonder in het licht van de financiële voorsprong van Ajax op de concurrentie. Onderzoek wijst uit dat salarissen op de lange termijn circa tachtig procent van de variaties op de ranglijst verklaren. In de zes jaar dat De Boer coach was, gaf Ajax  steeds het meeste geld uit aan salarissen van alle Eredivisie-clubs. In de eerste vier seizoenen was het verschil met traditionele rivalen PSV en Feyenoord zelfs gigantisch. De Amsterdammers trokken in die periode meer dan het dubbele van Feyenoord uit voor salarissen. Ten opzichte van PSV was het ongeveer anderhalf keer zoveel. De afgelopen twee jaar was het verschil kleiner, mede door de kampioenspremies die Ajax niet meer uitkeerde en PSV juist wél.

boekwaarde

Ondanks de talenten die doorkwamen uit eigen kweek, was de selectie van De Boer in vijf van de zes seizoenen ook prijziger dan die van de concurrentie. Alleen in de jaargang 2012/13 was de boekwaarde (het bedrag dat in jaarverslagen de waarde van de selectie representeert, bestaande uit investeringen in zowel transfersommen als tekenpremies – afschrijvingen) van de aankopen (de boekwaarde van spelers ophogen, is bij voetbalclubs niet toegestaan, om boekhoudtrucs te voorkomen) van PSV hoger dan die van Ajax.  Deze feitelijke situatie wijkt sterk af van de beeldvorming, waarin de suggestie gewekt wordt dat PSV in tegenstelling tot Ajax de portemonnee durft te trekken op de transfermarkt. De Boer heeft met afstand de duurste selectie van Nederland tot zijn beschikking, maar die heeft hij twee jaar op rij niet naar de titel kunnen leiden.

Waarschijnlijk is het verschil in kwaliteit tussen de selecties kleiner dan de kale cijfers doen vermoeden. Een financiële voorsprong kan slechts gedeeltelijk worden vertaald naar het veld, want het is onder meer afhankelijk van gevoerd (transfer)beleid. Ajax haalt voor vier miljoen euro reserve Mike van der Hoorn binnen, PSV legt voor hetzelfde bedrag Mexicaans international Héctor Moreno vast. Steunpilaar Andrés Guardado heeft PSV ook slechts drie miljoen gekost, een bedrag dat Ajax betaalde voor miskoop Lerin Duarte. Daley Sinkgraven kostte zelfs een veelvoud van Guardado, terwijl op het veld de Mexicaan van PSV van veel meer waarde is. Ajax investeert misschien wel veel, maar niet altijd even verstandig. De Boer is altijd nauw betrokken geweest bij dit twijfelachtige transferbeleid.

– Europese prestaties

In Europa is Ajax onder Frank de Boer geen haar opgeschoten. Zicht op de gewenste aansluiting bij de internationale top was er slechts in een select aantal wedstrijden. De zege bij AC Milan tijdens het debuut van De Boer bood hoop. Net zoals de latere overwinningen op Manchester City (3-1) en Barcelona (2-1). Bij deze spaarzame vreugdemomenten bleef het echter. In 49 Europese duels onder De Boer scoorde Ajax slechts 56 keer en won het slechts een derde van de wedstrijden.

Twee keer was De Boer slechts een fractie verwijderd van overwintering in de Champions League. In 2012 ging het op doelsaldo mis door de bizarre monsterzege van Olympique Lyon op Dinamo Zagreb. Twee jaar later had Ajax liefst 68 minuten de tijd om een doelpunt te forceren tegen tien man van AC Milan, maar bleef die treffer uit. In de andere twee jaargangen was de tegenstand zo sterk, dat de achtste finale bereiken vrijwel onmogelijk was. In de vijf Champions League-jaren onder De Boer mocht Ajax na de winter steeds verder in de Europa League (in het eerste seizoen was hij alleen coach bij het laatste groepsduel).

Ajax speelde in Europa meestal teleurstellende voetbal. De speelstijl van De Boer is gebaseerd op tegenstanders die mandekking spelen en sluit daarom nauwelijks aan bij de wetten van Europees voetbal, waar zonedekking de norm is. Een reeks decepties was het gevolg. In 2011 was Ajax kansloos tegen Spartak Moskou, een jaar later bleek Manchester United te sterk. Na penalty’s ging het mis tegen Steaua Boekarest. Het meest pijnlijk was de dubbele afstraffing (6-1 over twee wedstrijden) tegen Red Bull Salzburg in 2014. Een jaar later lonkte plots de kwartfinale, maar op basis van uitdoelpunten kwam Dnjepr Dnjepropetrovsk als winnaar uit de strijd.

Over de Europese prestaties in het afgelopen seizoen hoeft eigenlijk niets meer geschreven te worden. Rapid Wien bleek te sterk in de voorronde van de Champions League. Tegen FK Jablonec redde Ajax het vervolgens met de hakken over de sloot, om in de groepsfase uitgeschakeld te worden in een poule met Fenerbahçe, Molde FK en Celtic. Zo maakte De Boer zijn herhaaldelijk uitgesproken ambitie om de finale van de Europa League te halen nooit waar.

– Weinig attractiviteit en matig aankoopbeleid

Het tijdperk van Frank de Boer als trainer bij Ajax valt moeilijk los te zien van de door Johan Cruijff geïnieerde revolutie. De in maart overleden clubicoon wilde Ajax hervormen op basis van de uitgangspunten van Plan Cruijff, dat unaniem door de leden werd omarmd als nieuwe technische koers. Een technisch hart met ex-voetballers, waarvan De Boer er één was, werd verantwoordelijk gemaakt voor de uitvoer van de ideeën van Cruijff. Twee pijlers van het Plan Cruijff raakten direct aan het dagelijkse werk van De Boer: het bieden van attractief spel en het ontwikkelen van een gericht aankoopbeleid.

Attractief spel was er slechts bij vlagen. In de eerste twee seizoenen was er nog regelmatig spektakel te zien. De techniek van spelmaker Christian Eriksen, de rushes van centrumverdediger Jan Vertonghen en het combinatiespel van centrale middenvelder Vurnon Anita maakten het voetbal van Ajax behoorlijk vermakelijk. Daarna werd het eigenlijk ieder jaar minder, tot de opleving in het huidige seizoen toen De Boer met een nummer 10 achter spits Arek Milik ging spelen. Met die laatste tactische omzetting brak De Boer overigens definitief met de door Cruijff geformuleerde spelprincipes. Het sportieve succes vergoedde voor de supporters lange tijd het vaak plichtmatige voetbal, maar het krediet van De Boer raakte langzaam op. De lat ligt voor trainers nu eenmaal hoog bij Ajax, waar de fans zowel resultaat als mooi voetbal willen.

In het weinig succesvolle aankoopbeleid in Amsterdam heeft De Boer een belangrijke hand gehad. Sinds zijn komst investeerde Ajax circa zestig miljoen euro op de transfermarkt. Het leeuwendeel daarvan ging op aan spelers uit de Eredivisie. Naar De Boer werd goed geluisterd als het om aankopen uit eigen land ging, maar veel leverde dat niet op. Dit seizoen groeiden Mitchell Dijks en Nemanja Gudelj uit tot onomstreden basisspelers. Niklas Moisander, Lasse Schöne Jasper Cillessen en Theo Janssen gingen hen voor, terwijl ook Arek Milik en Amin Younes een succes lijken te worden. Daar staat een grote lijst twijfelachtige aankopen tegenover. Van Kolbeinn Sigthórsson tot Dimitry Bulykin en van Lerin Duarte tot Daley Sinkgraven. Met Barcelona-huurlingen, Yaya Sanogo, Tobias Sana en Niki Zimling als ‘exotische’ tussendoortjes. Zo stond De Boer zelf aan de basis van de kwalitatieve uitholling van zijn selectie, al biedt de doorstroom van eigen jeugd in Amsterdam altijd perspectief.

Naar buiten toe pareerde De Boer steevast de kritiek op zijn speelwijze en aankoopbeleid. Keer op keer benadrukte De Boer dat hij een brede selectie nodig had om kampioen te worden. Hij weigerde derhalve om spelers als Nick Viergever en Mike van der Hoorn te betitelen als miskopen. Dat De Boer opkomt voor Viergever en Van der Hoorn valt te prijzen, maar het argumenteert dat hij hanteert, is merkwaardig. Geen breedteaankopen doen was immers een glashelder uitgangspunt van Plan Cruijff, overgenomen vanuit het Rapport Coronel uit 2008. Dat het doen van breedteaankopen bij een opleidingsclub als Ajax onverstandig is, komt bij iedere doorlichting van de Amsterdamse club naar voren als kernboodschap.

In de zomerstop deed De Boer vaak de belofte wat te doen aan het bieden van spektakel. Het was zelfs in de vier kampioensjaren al een belangrijk doel om dat aspect te verbeteren. Ook in aanloop naar het afgelopen seizoen vertelde De Boer weer dat hij ging proberen aanvallender te voetballen. Meer opportunisme, directer spel en meer mensen in het strafschopgebied luidde het recept naar een boeiender schouwspel.

Tijdens het seizoen wilde De Boer juist weinig weten van de kritiek op het nauwelijks attractieve spel. Zijn boodschap was duidelijk: Ajax wil aanvallend voetballen, alleen lukt dat niet altijd. Tegenstanders graven zich vaak in en dan is het lastig om die muur kapot te spelen, legde De Boer steeds uit. Bovendien had hij niet de beschikking over iemand met de individuele kwaliteiten van Lionel Messi. Toen Cruijff openlijk aangaf dat hij zich niet meer herkende in het beleid van Ajax, hield De Boer stug vol dat hij zijn team laat spelen volgens de Cruijff-filosofie.

De woorden van De Boer kunnen uitgelegd worden als een verfrissend nuchtere en realistische kijk op voetbal in een club die krampachtig vasthoudt aan het succesvolle verleden. Zijn uitleg kan echter net zo goed als hypocriet betiteld worden. Toen Martin Jol vergelijkbare dingen zei, was De Boer immers nergens om hem te verdedigen.

Erfenis

De Boer zal de geschiedenis ingaan als de succesvolste trainer bij Ajax sinds zijn leermeester Louis van Gaal. Gezien het aantal landstitels dat hij behaald heeft, is dat niet meer dan terecht. De Boer is binnen een onrustige club zijn eigen koers blijven varen en heeft daarbij altijd oog gehad voor de eigen jeugd. Gevolg is dat de nalatenschap van De Boer bestaat uit een talentvolle selectie, een goedgevulde bankrekening en een team dat defensief krachtig is vanwege het positiespel. Hij heeft daarmee zaken naar de club gebracht waar het jaren naar heeft gesmacht.

Tegelijkertijd zal de periode van De Boer misschien wel herrinerd worden als de tijd waarin Ajax de laatste hoop op aansluiting bij de Europese top verloor. Met weinig succesvolle aankopen en een speelwijze die op internationaal vlak niet vernieuwend is, kon De Boer nooit een vuist maken in de Champions League en de Europa League. Ook is het hem in de Eredivisie niet gelukt om een onoverbrugbare kloof te slaan met de concurrentie, terwijl die kans er wel is geweest.

Dat betekent dat het eindoordeel over De Boer vooral gaat afhangen van de prestaties van zijn opvolger. Als de nieuwe trainer Ajax naar successen leidt in eigen land met attractief spel, dan wordt De Boer misschien wel snel vergeten. Zeker als het aanvallendere voetbal ook Europees zou leiden tot meer succes. Toch is het moeilijk voor te stellen dat Ajax op dit moment een oefenmeester kan vinden die De Boer gaat overtreffen, waardoor de komende jaren waarschijnlijk in De Arena nog met melancholie gesproken gaat worden over die vier titels op rij tussen 2011 en 2014.[/blendlebutton]

About Pieter Zwart

Pieter is naast eindredacteur bij Catenaccio ook bureauredacteur bij Voetbal International. Hij is al vanaf het begin betrokken bij Catenaccio. Pieter richt zich vooral op financiële en tactische analyses, maar schrijft ook andere onderzoeksartikelen. Volg Pieter op Twitter | Meer artikelen van Pieter