Verloren positie tegen Duitsland is voor Conte perfect uitgangspunt

Duitsland – Italië is de wedstrijd tussen de eeuwige favoriet en de eeuwige underdog. Waar Duitsers goed zijn als ze goed zijn, presteren Italianen vooral als ze slecht zijn. Of liever: slecht lijken. De laatste twee wereldtitels – 2006 en 1982 – werden binnengesleept na grote schandalen in eigen land, die onvermijdelijk een weerslag leken te gaan krijgen op de ploeg. Bondscoach Marcello Lippi overwoog zelfs om helemaal niet naar het WK 2006 in Duitsland af te reizen, aangezien de namen van zijn selectieleden vielen in het Calciopoli-schandaal. De verwachtingen rondom de Azzurri waren tot een absoluut nulpunt gedaald. Maar het reeds verslagen geachte Italiaanse leger putte moed uit alle tegenslag en kwam als winnaar uit het gevecht tevoorschijn.

[blendlebutton]

Misschien heeft de huidige keuzeheer Antonio Conte deze geschiedenis wel in zijn achterhoofd gehad toen hij na het afdwingen van kwalificatie zijn oefenprogramma samenstelde. In november waren België en Roemenië de sparringpartners. Conte ruilde voor dat tweeluik zijn vertrouwde 3-5-2 in voor een 4-4-2, met een 3-1 nederlaag en een 2-2 remise tot gevolg. Dat zaaide grote twijfels over de kwaliteiten van de Italiaanse ploeg. Die namen alleen maar toe toen Conte in maart Spanje en Duitsland uitkoos als oefentegenstanders. De 4-4-2 werd een 3-4-3, die in Udine een verdienstelijke 1-1 opleverde versus La Roja. Vijf dagen later werd Italië met 4-1 afgeschminkt door Duitsland. Mede vanwege het geblesseerd afhaken van Claudio Marchisio en Marco Verratti werd vervolgens gesproken van het ‘slechtste Italië ooit.’

Daarmee leek Conte zijn zin te hebben. ‘Ik kan mijn spelers niets kwalijk nemen, want ze hebben alles gegeven’, sprak hij afgemeten na de pijnlijke oefennederlaag in München. ‘Maar dat was niet genoeg. De verschillen zijn duidelijk, Duitsland is niet voor niets de wereldkampioen. Zij hebben hun kansen afgemaakt. Wij hadden ook mogelijkheden, maar we moeten volwassen worden om daar ook rendement uit te halen.’ Plots had Conte zijn ploeg handig in de rol van underdog gemanoeuvreerd. Deze week bleek dat dit geen toevallige zet is geweest. De 46-jarige coach benadrukte namelijk dat deze generatie Italiaanse voetballers niet gezegend was met extreem veel talent. Om daaraan toe te voegen dat hij twee jaar lang een gevecht had gevoerd om dit duidelijk te maken aan de kritische achterban.

Schitterend bovenaanzicht van de veldbezetting van Italië uit balbezit.

Italiaanse mix van Atlético en Barça

‘Spanje had het talent. Wij hadden de ideeën. En ideeën winnen het van talent.’ – Antonio Conte

Antonio Conte predikt dit toernooi het evangelie van het collectief. Italië maakt alleen kans op succes als iedereen maniakaal hard werkt, is zijn kernboodschap. Volgt iedere speler het uitgestippelde strijdplan, dan is het geheel groter dan de som der delen.

De selectie lijkt samengesteld op basis van discipline en arbeidsethos. Emmanuele Giaccherini is daarvan het sprekende voorbeeld. Als Conte de middenvelder van Bologna vraagt om zijn spitsen te helpen bij de pressing, en vervolgens als een bezetene terug te rennen om zijn linksback te ondersteunen, dan doet hij dat. Negentig minuten lang. Of neem spits Éder. Leg hem onder de loep en je ontdekt dat hij net als Giaccherini niet extreem getalenteerd is. Maar de geboren Braziliaan heeft kwaliteiten die in het tactische concept van Conte goud waard zijn. Éder is namelijk in staat om de bal met een dribbel verder te brengen en zo de druk op zijn ploeg te verlichten. Uit balbezit is hij bovendien niet te beroerd om vuile meters te maken. Zo hebben alle 23 leden van het keurkorps van Conte hun eigen taak en rol, waarmee ze de ploeg naar een hoger niveau kunnen tillen.

Veel tijd voor ontspanning is er niet in het Italiaanse kamp, want Conte hanteert een haast militair dagprogramma. Sinds de Azzurri in Frankrijk arriveerden, staat de ochtend in het teken van fysiek en draaien de middaguren om tactiek. De Italiaanse speelstijl vergt veel van spelers en daarop probeert Conte ze voor te bereiden met intensieve trainingen. Dit is tevens de reden dat hij vrijwel zijn gehele elftal gespaard heeft in het laatste groepsduel met Ierland. Conte snapt dat zijn spelers rust nodig hebben om fris te blijven onder de zware arbeid. In tactische sessies vergt de toekomstig Chelsea-manager vooral in cognitief opzicht het uiterste van zijn groep. Een speler die een paar meter uit positie staat, kan voor Conte al een reden zijn om het spel stil te leggen en de voetballer in kwestie zijn juiste plek te wijzen. Daarnaast werkt Italië intensief met videobeelden van zowel de eigen ploeg als tegenstanders om tot in detail voorbereid te zijn op elk scenario.

Graziano Pellè dekt Sergio Busquets en haalt zo de verdedigende middenvelder uit de wedstrijd.

In de eerste vier duels is de ‘Metodo Conte’ een doorslaand succes gebleken. Vooral na de zeges op België en Spanje is de3-5-2 van Conte de hemel ingeprezen. In balbezit is de speelstijl van Italië conservatief en geduldig. De opbouw wordt vrijwel volledig verzorgd door de drie centrumverdedigers, die de gehele breedte van het veld benutten. De verdedigende middenvelder is altijd te vinden in de ruimte voor dit trio. Aangezien de wingbacks van Italië juist ver doorschuiven, ontstaat een soort 3-3-4-formatie. Andrea Barzagli, Leonardo Bonucci en Giorgio Chiellini hebben de taak om de bal rond te spelen tot er ruimte ontstaat om de middellinie van de tegenstander met een pass te doorbreken. Tot veel kansen leidt dit soms trage spel niet, mede doordat de individuele klasse ontbreekt. Van de vijf doelpunten zijn er twee gemaakt toen de tegenstander in de extra tijd alle remmen losgooide en tegen een counter opliep. Italië is offensief op zijn best geweest in de duels waarin het in de underdogrol kon kruipen. Daarin zijn Conte en consorten de judoka gebleken die eerst gewillig mee lijkt te gaan in de favoriete worp van de opponent, om vervolgens slinks de aanval over te nemen. Niet door te counteren, maar juist door de favoriet niet de kans te geven om zijn eigen spelletje te spelen.

Verdedigend staat het bij Italië als een huis. Conte dankt zijn defensieve succes aan de uitstekende veldbezetting. In de 5-3-2 schuiven alle acht de spelers uit het defensieve blok  mee met de bal. Hierdoor wordt het centrum goed afgeschermd en staan er altijd veel mensen achter de bal. Met doeltreffende aanpassingen maakt Conte deze strategie nog effectiever. Tegen België is bijvoorbeeld gekozen om centrale middenvelder Giaccherini door te laten jagen op rechtsback Laurent Ciman, terwijl aan de andere kant flankspeler Antonio Candreva zich ontfermde over Jan Vertonghen. Tegen Spanje liet Conte verdeelstation Sergio Busquets schaduwen door Graziano Pellè. Prompt verstuurde Busquets nog maar 49 passes, terwijl hij er in de drie wedstrijden daarvoor gemiddeld 85 verstuurde. In beide gevallen zijn de wijzigingen van Conte een schot in de roos gebleken.

Gaat Antonio Conte proberen ook Duitsland zo over de rechterkant te dwingen?

Na de zege op Spanje heeft Xavi Italië omschreven als een mix tussen Atlético Madrid en Barcelona. Dit is een vrij treffende omschrijving, aangezien Conte in balbezit kiest voor de verzorgde opbouw en zonder bal leunt op de verdedigende organisatie. Net als Atlético is Italië bovendien in staat om in fases van wedstrijden hoog druk te zetten, een voorsprong te pakken en die vervolgens niet meer uit handen te geven. Ook Conte is blij met de typering van Xavi: ‘Het toont aan dat hij verstand van voetbal heeft.’

Vertrouwen is goed, controle is beter

“Het geeft een goed gevoel dat de defensie staat. We hebben het hele duel met Slowakije gecontroleerd en de ruimtes goed benut.’ – Joachim Löw

De Italiaanse verdediging heeft dit EK al veel lof gekregen, maar de defensie van Duitsland doet er niet voor onder. Tegengoals heeft de ploeg van bondscoach Joachim Löw namelijk nog niet gehad. Om die indrukwekkende cijfers te bereiken, heeft doelman Manuel Neuer slechts zes reddingen hoeven te verrichten. Duitsland dankt dit succes aan agressieve pressing. Problemen worden bij voorkeur opgelost voordat de viermansdefensie in actie moet komen. Vertrouwen is goed, controle is beter.

Net als Italië probeert Duitsland in de voorbereiding niets aan het toeval over te laten. Löw houdt daarbij rekening met de teamgeest. De Duitsers hebben in hun kamp de mogelijkheid om verschillende sporten te beoefenen en er is zelfs een kleine bioscoop. Door zijn spelers samen te laten optrekken, hoopt Löw ook buiten het veld een eenheid te smeden. Van iedere tegenstander wordt eindeloos beeldmateriaal bekeken, zodat de spelers niet voor verrassingen komen te staan. Zo kent Italië nu al geen verrassingen meer voor Mats Hummels. ‘Er is geen team die zoveel via vaste patronen opereert. Bij Italië weet je dat bij één bepaalde pass direct drie andere spelers in beweging komen. En dan valt ook de volgende pass al uit te tekenen. Natuurlijk is het een voordeel dat je weet wat er komt, maar als die eerste bal eenmaal gegeven is, dan is het vervolg bijna niet meer te verdedigen.’

De veldbezetting van Duitsland in balbezit.

In balbezit draait bij Duitsland alles om het benutten van ruimtes. Ongeacht de formatie wil Löw dat bepaalde zones in het veld altijd bezet zijn. Om goed combinatiespel mogelijk te maken, is het belangrijk dat de afstanden tussen spelers niet te groot zijn. Duitsland wil namelijk bij voorkeur met korte, zuivere passes vooruitgang boeken. Hoewel 4-2-3-1 in alle wedstrijden het uitgangspunt geweest is, verschilt de uitvoering aanzienlijk. Vooral voorin bepaalt Löw zijn opstelling op basis van de speelstijl van de opponent. Tegen tegenstanders die zich ingraven, wordt gekozen voor Mario Gómez als kapstok en aanspeelpunt. Met Mario Götze heeft Löw ook een valse nummer negen als optie. Een andere truc uit het boekje is om Thomas Müller van rechts naar het centrum te halen en spelmaker Mesut Özil de omgekeerde weg te laten bewandelen. Door het verzorgde positiespel speelt Duitsland 37 procent van de tijd op de helft van de tegenstander, wat meer is dan iedere andere deelnemer aan dit EK.

Problemen van Duitsland tegen de spitsen van Polen. Een van de twee centrale verdedigers stapt uit en laat een gat achter zich ontstaan.

In de eerste wedstrijd van dit EK kende Duitsland nog defensieve problemen. Oekraïne kwam een helft lang gevaarlijk door via de counter, wat voor Löw aanleiding bleek zijn tactiek wat bij te schaven. ‘We hadden een gat voor de verdediging. We waren een gebroken team’, gaf de bondscoach toe. ‘Na rust hielden we onze posities beter.’ Vooral de rol van Sami Khedira was daarin opvallend. Khedira pendelt graag van strafschopgebied naar strafschopgebied, maar in het huidige Duitsland speelt hij meer in dienst van Toni Kroos. Ook Polen kon tegen Duitsland nog enkele keren gevaarlijk worden, vooral omdat de ploeg moeite had met het opvangen van schaduwspits Arek Milik. Noord-Ierland en Slowakije kwamen nauwelijks aan aanvallen toe, omdat counters steeds in een pril stadium gestuit werden. Volledige controle is het ideaal van Löw en zijn ploeg benadert dat steeds meer.

Speltheorie voor gevorderden

Al ver voor de aftrap is het tactische steekspel tussen Antonio Conte en Joachim Löw begonnen. Het gevecht tussen twee van de beste bondscoaches op dit EK is speltheorie voor gevorderden. Conte aarzelde geen moment om te benadrukken dat Italië de underdog was. Hij noemde Duitsland de beste ploeg op dit EK en legde uit dat een buitengewone prestatie niet genoeg was om te winnen. Italië had een extreem buitengewone prestatie nodig. Löw was op zijn beurt lyrisch over de defensieve kwaliteiten van zijn opponent. ‘Verdedigen zit de Italianen in het bloed. Ze doen dat met negen of tien man en maken de ruimtes enorm klein.’

Wat de zaak voor Conte compliceert, is dat Duitsland een stuk minder voorspelbaar is dan België en Spanje. De Rode Duivels zweren bij 4-2-3-1. Spanje is de drie groepsduels niet alleen in dezelfde formatie begonnen, maar ook met dezelfde spelers. Dat heeft het voor Conte makkelijk gemaakt om aanpassingen te doen om het voetbal van België en Spanje te ontregelen. Het is makkelijker om één scenario te trainen, dan rekening te houden met vier verschillende opties.

Löw lijkt erop gebrand om Conte in het duister te laten tasten. De Duitse keuzeheer meldde bijvoorbeeld direct dat het spelen met een driemansdefensie voor hem een serieuze optie was tegen de twee spitsen van Italië. Zo deed Löw het ook in het overtuigend gewonnen oefenduel in maart, waarin een 3-4-2-1-formatie de Azzurri te machtig bleek. ‘Onze formatie staat niet vast’, aldus Löw. ‘Wij houden rekening met het speelplan van Italië tegen ons en zullen waar nodig dingen aanpassen.’

Conte houdt op zijn beurt ook zijn kaarten tegen de borst. Door een blessure van Daniele De Rossi en een schorsing van Thiago Motta mist hij zijn eerste twee verdedigende middenvelders. Dat is natuurlijk een flink nadeel, maar het biedt Conte eveneens de mogelijkheid om een proefballonnetje op te laten. In Italiaanse media verschenen plots verhalen dat hij overwoog om zijn vertrouwde 3-5-2 in te ruilen voor 3-4-3. Zo trekt ook Conte doelbewust een rookgordijn op om zijn ploeg.

Het meest voor de hand liggende scenario is dat beide landen uiteindelijk niet afwijken van hun uitgangsformatie. Italië heeft 4-2-3-1 ieder succesvol bestreden in 3-5-2 en dus is er weinig reden tot aanpassingen. Conte zal vooral kijken naar mogelijkheden om de opbouw van Duitsland te verstoren. Gezien het feit dat de Duitsers zonder échte rechtsbuiten spelen, lijkt het logisch dat Italië zijn linksback doorschuift om rechtsachter Joshua Kimmich uit zijn evenwicht te brengen. Kimmich is weliswaar een begenadigde passer, maar hij staat op een voor hem ongebruikelijke positie.

Daarnaast wordt het interessant om te zien welk plan Conte gaat bedenken om Toni Kroos uit de wedstrijd te spelen. Het valt niet uit te sluiten dat de Italiaanse tacticus een van zijn middenvelder als vaste mandekker op Kroos zet. Een spits laten doordekken, zoals tegen Spanje, is in dit geval minder interessant. Dat betekent namelijk automatisch dat Boateng of Hummels vrijheid krijgt om het spel vorm te geven. Het ligt voor de hand dat Conte in ieder geval gaat proberen om Duitsland te dwingen over de rechterflank aan te vallen, zoals hij dat eerder deed tegen België. Vanwege het ontbreken van een typische buitenspeler op rechts valt Löw namelijk graag aan over links, waar ook zijn spelmaker Kroos staat opgesteld. Als er ergens kansen liggen voor de Azzurri, dan is dat bij de driehoek Kimmich-Khedira-Müller/Özil.

Löw zal op zijn beurt zoeken naar mogelijkheden om de Italiaanse defensie te ontregelen. Gezien zijn sterke optreden in maart lijkt het in ieder geval voor de hand te liggen dat Götze terugkeert als spits. Gokken op voorzetten richting Gómez lijkt tegen de Italiaanse slagers geen verstandig plan. Verder zal Löw zijn spelers uitgebreid instrueren om het spitsenduo Pellè-Éder onschadelijk te maken. Wanner Duitsland ‘gewoon’ met vier verdedigers aantreedt, zal Khedira de taak krijgen om de passinlijn naar Pellè eruit te halen.

Duidelijk is dat Löw vooraf de beste kaarten in handen heeft. Hij beschikt over het betere spelersmateriaal en heeft meerdere opties achter de hand om Italië te verrassen. Zelfs als zijn ploeg op achterstand komt, heeft Löw nog troeven die dat kunnen verhinderen. Denk bijvoorbeeld aan de standaardsituaties, die Duitsland dit EK al drie doelpunten opleverden. Conte weet op zijn beurt dat hij alleen kans op de zege heeft als hij het perfecte strijdplan uitdoktert. Een valse start kan voor hem desastreus zijn, want door het gebrek aan offensieve verrassingen is het voor Italië bijzonder lastig om een achterstand om te buigen. Zeker tegen een topdefensie als die van Duitsland. Tel daar de blessurezorgen bij op en Italië ligt al bijna in een verloren positie. Maar Antonio Conte heeft al eerder aangetoond dat zijn ploeg juist in dergelijke situaties kan verrassen.

[/blendlebutton]

About Pieter Zwart

Pieter is naast eindredacteur bij Catenaccio ook bureauredacteur bij Voetbal International. Hij is al vanaf het begin betrokken bij Catenaccio. Pieter richt zich vooral op financiële en tactische analyses, maar schrijft ook andere onderzoeksartikelen. Volg Pieter op Twitter | Meer artikelen van Pieter